Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Хурăн сăрчĕ çинче чалăш çумăр

Ташлаттарчĕ ирпе сар çулçа.

Шевлесем,

Савăнса алă çупăр,

Тӳпе уçрĕ кăвак хупăлча.

Сивĕнмен-ха хĕвелĕн мунчи.

Сăрт каçанĕ пăспа, ав, сывларĕ.

Кӳршĕ тус

Çапăнса тухнă мар-и?

Çыпçăнса тулнă милĕк çулçи.

Шурă хăйăрлă Атăл хĕрри.

Чĕрери çулăмпах-ши пĕри

Çырса хунă чĕрсе (ах, чарусăр!):

«Пурнăçа пĕлес çук юратусăр».

Нӳрлĕ хăйăр çинчи сăмахсем...

Çырана асамлатнă вĕсем.

Нихăçан çухалмассăн, хитрен

Курăнаççĕ мана инçетрен.

Тĕрлĕрен çав, чăнах та, тĕмен,

Улшăну пуласса та кĕтмен,

Хум килсе сапаларĕ «ю»-не,

Туйăм ларчĕ ытла та йӳне.

Пушă юлнă çав «ю» вырăнне

Çыртăм «ы», аптăранă енне.

(Мĕн иртни яланах таврăнусăр):

«Пурнăçа пĕлес çук ыратусăр.»

Шутарса чӳрече каркăçне,

пӳлĕме тĕксĕм хăтлăх кӳретĕп.

Юлашки юрату куççульне

çăлтăрсем курасран шикленетĕп.

Асапа ăнланас пек çурта

манпа тан куççульпе ĕсĕклерĕ.

Çул çухатнă этем-ши тулта

кантăк умĕн пĕр сассăр çӳрерĕ?

Юрату ĕмĕлки-ши темччен

уйрăлма хăяймасăр тертленчĕ?

Юлашки хут эс кайнă енче

куç курми шухă тăвăл çĕкленчĕ.

Шутарса чӳрече каркăçне

пӳлĕме тĕксĕм хăтлăх кӳретĕп.

Сӳнтерсе шур çурта çулăмне

чĕрери çулăмпа кĕрешетĕп.

Чăваш культури çуралнă Чĕмпĕр — Ульяновск хулинче писатель пулса ӳссе çитĕннĕ А.Талвир ячĕллĕ литература премийĕн лауреачĕн Анатоли Ырьятăн (Дмитриевăн) çак черетлĕ сумлă кĕнекине суйласа илнисем тесе пĕтĕмлетсе калама та пулать пулĕ. Халĕ ĕнтĕ вăл хăйĕн литература каçалăхне тин çеç пуçласа янă автор мар, хăйĕн 65-мĕш çуралнă кунне палăртма хатĕрленекенскер, пулас юбилейĕ тĕлне тĕсесе кăларчĕ вăл ăна.

Ку умсăмахра эпĕ унăн биографийĕпе вăл литературăна епле çул-йĕрпе пырса кĕни çинче чарăнса тăрасшăн мар. Кун çинчен çак кĕнекерех вырăсла çыракан чăваш писателĕ пирĕн тусăмăр Александр Богатов тĕплĕн çырса кăтартнă. Çитменнине «Канаш» хаçат вулавăшĕ» рубрикăпа тухнă «Пурнăç утравĕсем» малтанхи сăввисен ярăмĕпе паллаштарнă май эпĕ те самай тĕплĕн асăннăччĕ. Ку кĕнекере авторĕ хăй çырнă кĕске биографийĕ те пур.

Паллă писательсен биографийĕсене аса илер-ха: вĕсенчен чылайăшне литература тĕнчине хаçат çавăтса кĕнине асăрхама пулать. Анатоли Ырьятпа та шăпах çапла пулса тухрĕ. Вĕренмелле ача чухнех сăвăсем çырса пăхнă-ха вăл. Пĕр ӳстермесĕрех каламалла, иртнĕ ĕмĕр вĕçĕнче пирĕн Ульяновск облаçĕнчи тăван чăваш чĕлхипе тухма пуçланă хаçат вара литературăна çирĕппĕн сиксе кĕмелли трамплин пулса тăчĕ.

Малалла

Ĕшенчĕк каç хăйне кĕттермĕ.

Тип утăран эс вырăн сар.

Çĕр тĕмески начар минтер-им

Шута кайса

Пуç ывăнсан?

Яш чухнехи пекех çӳçенĕп.

Ман çӳçенме сăлтавĕ пур.

Эп сисиччен эс хур пуçелĕк,

Пуçран сӳсе шур тутăр хур.

Эп юрă асилем пĕр çаврăм,

Вĕçсе пулам кăвак тĕтре.

Вунçиччĕри сăнпа,

Çап-çамрăк,

Сана курап эп тĕлĕкре.

Телейĕм виçине пĕлмесĕр

Ыйтам эп шăпаран пухут.

Нимле амак малта кĕтмесĕр

Пулам эп каччă

Тепĕр хут.

Савниçĕм,

Эс татах мантарăн

Хăш сылтăмне, сулахайне.

Каллех сыв пул темесĕр

Тарăн

Эс туй пĕркенчĕкĕ айне.

Юратупа ултав асапĕ

Шăнăçаймасăр пĕр çĕре

Чуна тăрук хура сăн çапĕ,

Сасартăк çурăлĕ чĕре.

Юлашки хут вара çӳçенĕп.

Унта эп тухăп тутăха.

Çĕн сăвă кĕнеки, пуçелĕк,

Эс хур ман сарă тупăка.

Унта —

Ман ĕмĕр,

Манăн сассăм.

Унта — санпа ман чĕресем.

Нумай, нумай килет пурнассăм.

Кĕлри

кăвар пек,

чĕрĕлем!

Ман сăвва ăнланмастăн пулсан,

кай кунтан.

Сăввăмсем ахальтен çуралман:

эс — савман.

Иртсе кайнă асап — хут çинче,

чун çинче.

Тĕлĕнтермĕш те чĕмсĕр тĕнче —

мал енче.

Макăрмастăп, кулмастăп, куран:

чун — чултан.

Иртнине хӳсе кайнă тăман —

шур тусан.

Тем сиссе пăшăлтатрĕ йăмра.

Эс — умра.

Пуласси те, иртни те сăнрă,

сăввăмра.

Ман сăвва ăнланмастăн пулсан,

кай кунтан.

Чул чунран шăтса тухрĕ — йăпăн —

чĕр тюльпан...

Авăнать шур хурăн, авăтать куккук,

Эп сана саватăп, эсĕ мана — çук.

Юнашар утатпăр: иккĕн — ик çулпа,

Куккукран килет пек санпа ман шăпа.

«Хăçанччен-ши кĕтĕп?» — ыйтрăм куккукран.

Авăтмарĕ урăх... Чĕрере — суран.

Эс сивлеккĕн култăн, пăр пекех куçу,

Ах, тинех ăнлантăм: малалла çул çук.

Сурана пăхмасăр, пухрăм та вăй-хал,

Ыр сунсах ăсатрăм, култăм, султам ал.

Çĕн сукмак шырарăм пĕчченех темччен,

Вăрманпа калаçрăм çут тĕнче çинчен.

«Ман пекех вăл пурнăç, пурнăç — сĕм вăрман,

Халиччен никам та хурсăр пурăнман...»

Чăтлăхлă вăрман-мĕн чăннипех — тĕмен:

Аякра сассу сан, эс мана чĕнен.

Акшарпа та чупрăм, ашрăм шурлăхра,

Пулăшма васкатăп: эс — хăрушлăхра.

Йăлăнса тинкертĕн, куçунта — вучах,

Ман куçра — шеллев те ырату анчах.

Чăтлăхра хăвармăп йывăр чух сана,

Ăнланса çеç илччĕ: кăткăс самана.

Чир-чĕрне эп сиплĕп — чухăн мар вăрман,

Чĕрери сураншăн эмел çук халь ман.

Малалла

Инди фильмĕсенчи юрăту асамне ăмсанса киленместĕп.

Сурхури каçĕнче Сан сăну тĕкĕрте куласса ĕненместĕп.

Юмахри паттăр пек çăлтăр куçлă та мар эс, хура йăлтăр куçлă,

Кăлкан мар-тăр çӳçӳ, сăмала пек хура çӳçлинех, тен, эп куçлăп.

«Юратать, юратмасть...» — таткаламăп салтак тӳмине — усси пулмĕ,

Пурăнас çеçкене тĕк тăмалăх, чĕмне вăрласа, вилĕм кӳмĕп.

Тур пӳрни, ăраскалăм пулсан, хăй килет, тет, вăл çенĕк вĕçне.

Шанчăкпа хĕмленсе эп упрап çамрăк хĕрĕн таса тивĕçне.

Халăха çутта кăларас тĕлĕшпе ĕçленĕ шкулсем хушшинче эпĕ вăй хуракан Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Штанашри шкул та паллă вырăн йышăнать. Хăй вăхăтĕнче ӳсентăрансем çутта туртăннă пекех, çак ял таврашĕнчи ялсенчен кăна мар, кӳршĕри Етĕрне, Элĕк тата Çĕмĕрле районĕнчи ялсен ывăл-хĕрĕсем те Штанаш салинчи вăтам шкула васканă, вулама-çырма хăнăхнă.

Шкул историйĕ пуян та нумай енлĕ. Революциччен Штанаш сали Атай вулăс центрĕ шутланнă, ку вулăсра пурĕ 63 ял пулнă.

Салара удел училище вырнаçнă. Документсене ĕненес пулсан Штанашри удел училищине 1842-мĕш çулта уçнă. Кун пирки Илья Николаевич Ульянов шкула 1871-мĕш çулхи декабрĕн 17-мĕшĕнче кунта вĕрентӳ ĕçне мĕнле йĕркеленине тĕрĕслеме килсен çырса хунă. Чăннипе вара шкула унчченех уçнă, вырăнти чиркӳ çумĕнчи хурал пӳртĕнче 1841-мĕш çулта Иван Александров Лебедева ачасене вĕрентме ирĕк панă, вăл ачасене çак çуртра çулталăк хушши вĕрентнĕ. Хĕрлĕ Чутайри тата Штанашри шкул çурчĕсене (вăл вăхăтра таврара пурĕ те икĕ шкул кăна пулнă: Хĕрлĕ Чутай тата Штанаш салисенче) вара 1842-мĕш çулхи августăн 5-мĕшĕнче туса пĕтернĕ, Ульянов шăпах çак шкулсене тĕрĕслеме килнĕ те.

Малалла

Ĕнтĕ курăк йĕп-йĕпе.

Шуралать çу каçĕ.

Иккĕн хур сукмакĕпе

Калаçса утаççĕ.

— Шухăшла эс пуç тавра, —

Хĕр хуллен ятларĕ, —

Качча ил, ун чух вара

Чуптума кам чарĕ?

Каччă-тус пăхать ун-кун:

Миçе каç ан çывăр?

Миçе кун вутри пек çун?

Кĕтесси-çке йывăр...

Хĕр тахçан та вăл — хĕрех.

Хăй йĕркишĕн калĕ.

Ятласан та, пурпĕрех

Юратса ыталĕ.

Халь кăна йăваш сăнран,

Алла илĕ ирĕк, —

Вăл сана çулталăкран

Пăркăç парĕ çирĕп.

Пĕр тĕллев те, пĕр кавар

Сирĕн пулĕ вĕçĕм.

Пӳрнепе тĕкĕнме мар,

Çĕклĕн алă вĕççĕн...

Хускалмасть Çавал ирччен.

Ĕшенмен ан тейĕр,

Çывăрать вăл, туй иртсен

Евчĕ каннă евĕр.

Ĕнтĕ курăк йĕп-йĕпе.

Шуралать çу каçĕ.

Иккĕн хур сукмакĕпе

Чуптуса утаççĕ.