Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Шкултан таврăнсан эпĕ шкулти çи-пуçа улăштаратăп, апат çиетĕп, уроксем тăватăп. Çав кун кунĕ самаях ăшă тăратчĕ. Янкăр хĕвел пăхатчĕ, уяр кун тула тухма астаратчĕ. Уçăччĕ. Кĕрхи ырă çанталăкпа савăнса юлас тесе тула тухас терĕм. Нумай вăхăт çӳрерĕм. Хĕвел ыррăн пăхать, ăшă çил ярса мана ачашлать. Кĕр ешĕл хурăнсен çулçисене ылтăн тĕс парнеленĕ. Яштака илемлĕ хурăнсен çулçисем вĕçсе ташлаççĕ, лĕпĕш евĕр ман çине пырса лараççĕ, мана питрен ачашласа илсе умри çул çине ылтăн кавир сарса параççĕ. Ытла та ытарми хитре-çке кĕрхи йывăçсем, мĕн тĕрлĕ тĕс çук кунта! Тĕрлĕ йывăçсене пăхса киленсе тăтăм. Чипер. Кĕркунне вĕт...

Анкартинчен юнашар ял та лайăх курăнать. Пĕр кăкарнă лашана курах кайрăм. Аякра пулсан та вăл чиперри палăрать. Хитре утпа паллашас тесе эпĕ юнашар яла кайса килме шутларăм. Ялĕ юнашарах, ытлашши нумай утма кирлĕ те мар. Сисмерĕм те, лаша умне çитсе те тăтăм.

Ман умра ытармалла мар лаша пуçне ухса тăрать. Юнашарах тихи. Лашан кĕлетки те, хӳри те ылтăн, çамкинче кăна пĕр пĕчĕк шурă пăнчă. Тихи хура тĕслĕ: шурă урисене хуп-хура пăнчăсем илемлетеççĕ.

Вĕсем çине пăхса тăнă чух эпĕ хама тахçан кукамай каласа панă халапа асаилтĕм:

Малалла

Чупрăм антăм çырмана

Халăх юрри майлă

Кайрăм аслă вăрмана

Çырла вăхăчĕ тесе.

Уçланкăра çук çырли —

Симĕсси те хĕп-хĕрли.

Тухрăм аслă урама

Сар каччăпа паллашма.

Вăй саланчĕ тахçанах,

Тухни пулчĕ кăлăхах.

Ăйăр кӳлсе мăшăрпа

Каясшăнччĕ хăнана.

Пĕр лаша та хăварман,

Çунине те юсаман.

Çăка çулçи çаврака,

Мĕн каласа çырнă-ши?

Пĕччен çамрăк пуçăма

Шăпи çапла хушнă-ши?..

Эп йăнăш утăм турăм çуркунне.

Мĕнпур кунçул ултавçă евĕр пулчĕ.

...Çапла, хĕлле пит сивĕ пулнине

Çулла кăна ăнланасси ман юлчĕ.

Ант турăм çавăн чух: хам пурнăçра

Кашни ĕçе тĕрĕслĕхпе виçмешкĕн.

Кулянмалла ан пултăр теп пуласлăхра

Чăнлăхпала суя мĕнне пĕлменĕн.

Пит нумая пымарĕ тĕлпулу,

Палач пулса, ак, килчĕ уйрăлу.

Тĕлпулăва хăйсем çине лартса,

Вĕçтерчĕç акăшсем пит васкаса.

Эп çав кунран шутлатăп вăхăта,

Телей килмест текех халь ман пата.

Вырнаçрĕ пĕтĕм пурнăç çав кунра,

Мĕскер кĕтет мана пуласлăхра?..

Урхамахсем тăраç тăпăртатса,

Инçе çула тухма васкаса.

Çамрăк мăшăр çĕн пурнăç пуçлать ав,

Кӳме пур-и сан, хатĕр-и лав?

Çил çунатлă пулех урхамахсем,

Çилхи вĕçĕ вĕçет инçете.

Ăмсанаç вĕсене яш юпахсем,

Çул памаççĕ, халь пит те пиçет.

Ланчак-ха, çамрăкрах, мĕн тăвайăн,

Ут пуласси пурах вĕсенче.

Кĕç ыткăнĕç вĕсем çиле майăн,

Савăнтарĕç пире туйсенче.

Ку мăшăр шур ăйăр шырать мар-и

Туй-çуйне уявлать çĕнĕлле.

Шух юпах-и, ланчак–и, тиха-и,

Юрттăр çеç ырă пурнăç енне.

Урхамахсем тăраç тăпăртатса,

Çĕн çемьешĕн чунтан савăнса.

Тĕп парнийĕ пулчĕ пони-лаша,

Тĕлĕнтермĕш ут вăл тамаша!

Çуллахи шăрăх кунсем тăраççĕ. Кăвак тӳпере пĕр пĕлĕт татки те курăнмасть. Хĕвелĕн ылтăн шевлисем самаях пĕçертеççĕ.

Утăçи тапхăрĕ пырать. Ял халăхĕ Артанас çаранĕнче утă пуçтарать. Ытарма çук илемлĕ çакăнти вырăн! Çамрăк курăкпа витĕннĕ уçланкăра куç тулли чечек хĕп-хĕрлĕ çырла кăвар евĕр çиçсе чуна илĕртет. Пуринчен те илемлĕреххи — шăнкăрав курăкĕ. Вăл шăнкăравĕсемпе сассăр шăнкăртаттарать. Уçланкăн икĕ енĕпе сип-симĕс вăрман. Пĕр енче, кив Сăр тăрăх, лаштра юмансем сарăлса лараççĕ. Тепĕр енче, чĕр Сăр çуммипе, çĕмĕртлĕхпе тиреклĕх кашласа ларать. Утă уйăхĕн шăрăх кунĕсенче çĕмĕртĕн çимĕçĕсем хуралса, пиçсе çитеççĕ. Тутлă çимĕçе ачасем чĕлхе хуралса ларичченех çиме кăмăллаççĕ. Сĕтпе, пылпа хутăштарса çисен вара… çĕмĕрт чĕлхене çăтса ямаллах тутлă. Вăрманта куккук авăтни, тĕрлĕ кайăк юрлани ян-ян! каять. Сарă кăкшăм курăкĕпе шурă лили — чăннипех те кив Сăр илемĕ.

Çывăхрах хăватлă çăлкуç палкаса тапса тăрать. Шăрăхра çак çăлкуçăн шывĕ шăла катас пек сивĕ. Сыпкăм сыпсан та ăш канать.

Ача-пăча хаваспах аслисене пулăшма хатĕр. Хăшĕ кĕреплепе, хăшĕ сенкĕпе тăрмашаççĕ. Мана вара вăрăм çилхеллĕ, сакăл ураллă улма чăпар кĕсре шанса пачĕç. Чипперкке ячĕ те хăйне килĕшӳллĕ. Чиперкке — пиçĕ лаша. Мана курсанах пуçне ухса, тулхăрса савăнса кĕтсе илет. Вăл хăйĕн тивĕçĕсене лайăх пĕлет. Нăхта¹ йăтса пынине курсанах пуçне аялалла пĕкет. Мана, çамрăк ачана, çăмăллăх парас шутпа пуль. Хăмăтне тăхăнтартма та çăмăл, тилхепине, йĕвенне, йĕнерчĕкне тăпах тăрса çыхтарать, турта хушшине кĕрсе тăрать.

Малалла

Тарăхать пĕчĕк Кĕркуç,

Виртлет аппăш: «Хура куç».

Эх, çăвать куçне ача!

Темшĕн усси çук пачах.

Кĕркуçа пулăшмалла,

Ырă канаш памалла:

«Килĕшет сана, Кĕркуç,

Хурлăхан пек хура куç!»

Малти каса шупкалатсан каç сĕмĕ,

Юхсан çăралнă ĕнтрĕк ял çине

Ыйха сирсе хускалчĕ шĕшкĕ тĕмĕ,

Ян-ян саспа хупланчĕ пĕрене.

Ача-пăча каçхи халап итлесшĕн,

Чăй-чай çуйхашрĕç кайăк чĕппилле.

Епле айван, йăлтах-йăлтах пĕлесшĕн,

Янрать урам, чараймăн ниепле.

Çапах кĕçех лăпланчĕ вĕтĕ халăх,

Кĕтмен çĕртен шăпланчĕ шавлă ял.

Килет иккен тинех пурне те паллă

Иван мучи — хисеплĕ шурсухал.

Халап яма ăста Иван-юмахçă,

Çăвар карса итлет ача-пăча:

Хура лаша, ухмах Иван, асамçă,

Вăрманпала кусать ав йăвача.

Ача-пăча йăлтах илтсе юласшăн,

Купаланать халапçă çывăхне.

Иван мучи лĕх-лĕх кулса йăвашшăн

Сӳтме пуçлать асамлă çăмхине:

Çапла вара, атьсем, ун чух çуллаччĕ,

Ачаччĕ эп, сикеттĕм сăпкара.

Çĕрле çут Уйăх маншăн çутататчĕ,

Ирпе Хĕвел кусатчĕ ман тавра.

Анчах темле пĕрре Хĕвел килмерĕ,

Тухмарĕ çутатса тĕнче питне,

Ял тăрăх сас-хура вĕçсе çӳрерĕ:

Малалла

Лăпланчĕ шурă юрлă хăтлăх,

Туратсене хупларĕ пас.

Эп сассенчен тăваттăм шăплăх,

Сасартăк илтрĕм вăйсăр сас.

Эс килтĕн те, кăларчĕ шăплăх

Черченкĕ те чечен сассем,

Çав сассенче юрларĕ шăпчăк,

Çунса çуталчĕç чечексем;

Вĕсем çинче сывларĕ сывлăм,

Тем пăшăлтатрĕç çеçкесем.

Манра çуталчĕç çуттăн, сыввăн

Çак сас пек ырă ĕмĕтсем...

Лăпланчĕ шурă юрлă хăтлăх.

Туратсене хупларĕ пас.

Эп сассенчен тăваттăм шăплăх,

Эс шăплăхран кăлартăн сас.

Эс — шăплăхран кăларнă сас.

Лашине тĕрĕс тытрăм тесе,

Çунине кӳлме пĕлтĕм тесе,

Çулĕ çывăх та тикĕс тесе,

Сулнăка сулăнмастпăр тесе,

Юр çутиллĕ каç сĕмĕ тесе,

Юр çутиллĕ каç сĕмĕ тесе,

Кил тĕлне уйăх çакнă тесе

Эп шутланă.

Лашине тĕрĕс мар тытнă эп,

Çунине урăхла кӳлнĕ эп.

Çулĕ пулнă ытла аякра,

Шуç тупань пулнă-мĕн — сулнăкра.

Эп пĕлмен тĕттĕм каç ултавне,

Шаннă çеç кĕмĕл вут тăхрине.

Уйăхпа хĕвеле уяман.

Шутласан сахал мар йăнăш ман...