Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

I

Вунвиç çулхи Макçăм пĕчченех К. ялĕнчи 6 çул вĕренмелли шкула вĕренме çӳрет. Макçăмăн шкула çитичченех пĕр лапанкă тăрăх каймалла. Кĕркуннепе çуркунне, çĕр типĕ, çанталăк ăшă чухне, çав лапанкăпа утма пит аван. Лапанкă тăршшĕпе симĕс çерем. Унта-кунта йывăç тĕмисем пур. Çуркунне вара, хĕвел хĕртсе пăхнă чух, Макçăм çерем çинчи сар чечексене пăхса утать. Аван çав çулла: ăшă тумтир кирлĕ мар.

Макçăм, кĕпе вĕççĕн, çара уран çăмăллăн утса, шкула çитнине те сисмест.

Хĕлле... хĕлле апла мар. Ах, мĕншĕн пулать-ши çав хĕл? Пĕтĕм тăлăх-туратăн ăшă тумтир пулнă пулсан хĕл пулни те пырĕччĕ. Макçăмăн та ак пĕр сăхман кăна. Вăл та пулин ала пек витĕр курăнать. Хулпуççисем çине саплăксем хăпарса ларнă. Çĕлĕкĕ те, ашшĕнчен юлнăскер, çĕтĕк-çатăк. Урине Макçăм çăм тăла таткисем çавăрса кĕптĕр-кĕптĕр çăпата сырса ярать. Малтанах шкулти ачасем Макçăм тумĕнчен кулма та хăтланчĕç:

— Макçăм-Макçăм-макакак! Хура чăххи ка-ка-как! — текелесе витлетчĕç. Халĕ ĕнтĕ Макçăма ун пек каламаççĕ. Макçăмăн ашшĕ çуккине, амăшĕ вĕтĕр-шакăр ача-пăчапа тарăхса пурăннине пĕлчĕç. Çитменнине тата, Макçăм хăй аван вĕреннипе часах примерлă ача пулса тăчĕ. Пионер отрядĕнче те, шкулти ĕçсене тума та Макçăм ĕлкĕрет. Хастарлă ача çав Макçăм. Шкула пĕр кун сиктермесĕр çӳрет. Çумăр çăвать-и, юр-и, кутсăр-пуçсăр тăман тухать-и — Макçăм çапах шкула çӳрет. Хĕлле çеç Макçăм пит тарăхать. Лапанкăри сукмака тăман шăла-шăла каять. Макçăм вара хăш чух кĕртсем урлă ишет. Юр ăшне пилĕк таран пута-пута ларать. Хăй çаплах маллала тапаланать. Сивĕ çил сăхман витĕр каять. Умра та, хыçра та куç курми юр пĕтĕрнет. Сăтăрать çил, касать. Кăткă пек тапаланакан пĕчĕк çынна урнă çил çĕр питĕнчен шăлса пăрахас пек туллать.

Малалла

Улатакка так-так-так

Йывăçа шаккарĕ:

«Тĕрĕслес кăна пăртак,

Шĕкĕернĕ мар-и?

Тасатас ăна хуртран,

Ырă-сывă ӳстĕр,

Ан чирлетĕр ăнсăртран,

Сив хĕле те тӳстĕр...»

Çавăн пек ĕçлет каçчен

Пăшатан сăмсаллă,

Хĕрлĕ çĕлĕклĕ ĕçчен,

Ула кайăк, паллă.

Ĕçлеме вăл юратать,

Ун пек харсăр çук-тăр.

Йывăçа вăл сыватать,

Каснă-лартнă — тухтăр.

Ухсай Яккăвне асăнса

Çак аслă вăрманта

Вăрман пек асланатăп.

Çак ăслă вăрманта

Эп хам та ăсланатăп.

Куратăп пек кунта пур курăка,

Илтетĕп пек чи чĕмсĕр кайăка.

Юман юмах ярать —

Вăл ман асаттеçĕм.

Çăка çыру çырать —

Вăл ман мăн асаннеçĕм.

Тӳпе пекех ларать ав хурама —

Асилтерет кĕреш пек хуньăма.

Чиркӳ пуль терĕм те —

Шур хурăна пуç тайрăм,

Пуçа çĕклерĕм те —

Куратăп: хамăн арăм.

Хунавĕ хун пек — хамăр ачасем...

Вĕлтрен те лĕпĕш — пурăннă кунсем...

Çак ăслă вăрманта

Вăрман пек ăсланатăп.

Çак аслă вăрманта

Эп хам та асланатăп.

Николай Федоров Президента — эпĕ çуралса ӳснĕ тăрăха пырса курнă ятпа

Пăртас сали чиркӳллĕрен

Кунта Турри çывăхарах.

Ваттийĕсем чĕреллĕрен

Пурнăçĕсем çырлаллăрах.

Эп çакă çӳллĕ вырăнта

Автан пек кăшкăрса çуралнă,

Çавра тӳпе пек хуранта

Сар вырăс пупĕ çупăрланă.

Шăплат пахчи шăпчăклăран

Улмийĕсем юрăллăрах.

Каччийĕсем шанчăклăран

Пикийĕсем юратарах...

Ача чухне эп ку çĕрте

Çурла, лаша тытса ĕшеннĕ.

Хам ят тухсассăн, çак хирте

Чи хӳхĕм хĕр мана иленнĕ.

Ыхра тĕнчи сăваплăран

Кунта ĕнчи яваплăрах.

Вăрман хĕрри шасарлăран

Вĕттийĕсем масаллăрах.

Çак аслă, чаплă хутлăхра

Пĕрремĕш сăввăм илтĕнетчĕ.

Халь эпĕ çитĕннĕ йăхра

Çӳрет чăвашăн президенчĕ.

Пăртас, Шăплат, мал ял Ыхра

Çурлаллăрах, çырлаллăрах,

Ыхраллăрах. Çулне кура

Пăшаллăрах, патшаллăрах...

Манăн ĕçĕ-хĕлĕ çапла: çӳç касакан машинкăран пуçласа уй-хирте ĕçлекен техника таранах пĕлмелле. Унсăрăн епле-ха çак аслă хуçалăхра инженер-механик пулатăн? Ĕнер, ав, колхоза çĕнĕ машинăсем илсе килчĕç те, паян кунĕпех çавсене тĕрĕслерĕмĕр.

— Эсĕ каçпа пушă пулатăн-и? — ыйтрĕ Павăл пичче ĕç пĕтерес умĕн.

— Темĕнле, васкавлă ĕçсемех çук пек те, — тетĕп.

— Апла пулсан, почта уйрăмне пыр-ха. Хусантан такам телефонпа калаçма чĕнет, анчах телефонĕсем ĕнерхи аслатиллĕ çумăр хыççăн тем кутăнланнă, шарламаççĕ. Эсĕ телефон таврашне чухлатăн, тен, юсама пулать? Маçтăрĕ тахçан килет-ха. Ăна кĕтсен, калаçасси пулмастех.

Утмăлтан иртнĕ пулин те, Павăл пичче хăйне питĕ хастар тыткалать-ха. Ĕçре те, ĕçкĕ-çикĕре те — пур çĕрте те шӳтлесе кăна çӳрет, пурне те хавхалантарать. Хамăр колхозра вăл эпĕ астăвассах чаплă комбайнерсенчен пĕри шутланать. Правлени умĕнчи «Хисеп хăми» унăн сăнӳкерчĕкĕсĕр пулнине пĕрре те астумастăп...

Телефонĕнче пысăк сăлтавах пулмарĕ, предохранительне çеç улăштармаллаччĕ. Икĕ пӳлĕмре икĕ аппарат, иккĕшĕ те лайăхах ĕçлеççĕ.

Эпĕ кайма тăрсан, Павăл пичче тытса чарчĕ:

Малалла

Шултăрканă пичке витĕр çил вĕрнĕ пек

Хашлатса шăхăрать кĕрхи кунăм.

Тĕпсĕр лакăм-тӳпе кăмăла çăтас пек

Хирĕçлет тутармасăр пĕр утăм.

Кунпа кун хушши мар, эрнипе-эрнипе

Кăкăрта тĕлĕрет пăрлă туйăм.

Туйăма та туйма чун тĕртсе кĕртес пек

Шăпăр-шăпăр ӳкет йӳç паланăм.

Юр шăраннă — хир хура,

Уткалать хура курак

Пит мăнаçлă утăпа,

Йăлтăр-ялтăр атăпа,

Агроном пекех ĕçлет:

Тăпрана вăл тĕрĕслет,

Типеймен-ха тет ана,

Ир тухмашкăн акана.

Тислĕк тĕмĕ тăррине

Йыхăрать вăл тăрине,

Кăшкăрать: «Кур-р ак! Кур-р-ак!

Ăмансем кунта пур-р ак!

Чĕрĕ çимĕç начар-р мар-р!

Тăри, лар-ха юнашар-р!»

Çакăн пек юрларĕ уйăп:

«Кĕркунне çитсессĕн пуйăп,

Пиçĕ хĕп-хĕрлĕ палан,

Хăналанăп унпалан.

Çупкăм-çупкăм сар пилеш,

Ан кӳрен, ан ӳпкелеш,

Çырлупа халь йăпанманшăн,

Тутлă çимĕç пулăн маншăн.

Юр çусассăн, хĕл ларсан,

Çырлусем пылпа тулсан.

Йĕплĕ-йĕплĕ катăркас,

Мĕншĕн çырлуна хурлас? —

Ун варри — тĕреклĕ тимĕр,

Анчах тулĕ — тутлă нимĕр.

Чăтлăхра та ман валли

Сахал мар шăлан çырли.

Çимĕç пит нумай, тем тĕрлĕ.

Пурте тутлă, пурте хĕрлĕ,

Ахаль мар ман пĕсехе

Тутлă çимĕç тĕсĕ пек».

Кĕтсе илнĕ,

Чĕнсе илнĕ

Шурă парăслă кимме

Пĕр сăмахсăр,

Уямасăр

Тĕксе ятăм,

Тĕксе ятăм тинĕсе.

Чĕрепе теме сиссе,

Пултараймăп:

Тунсăх мар мана теме.

Кимĕ ишрĕ, ишрĕ,

Каялла чĕнме

Хал çитмерĕ,

Çыхланчĕ пек чĕлхе,

Ал сулам-и,

Хыççăнах утам-и

Тинĕс тĕпĕпе,

Сан ятупа хăть

Янратам-и

Чĕрери

Пĕртен-пĕр хĕлĕхе?..

Шурă парăс —

Шурă пăнчăн курăнать

Уç тинĕсре...

Тĕнчипе янрать

Хăватлă кĕвĕ...

Тинĕс шавĕ,

Тинĕç шавĕ чĕрере,

Хăй чĕри вара,

Чĕри вара —

Шурă парăслă,

Шап-шурă кимĕре.

— Усраман та ăна, усрамастăп та, — эпир кил хуçипе унăн пӳрчĕ умĕнчи сак çинче ларатпăр.

— Ялта кушаксăр кил çуккă пуль, — тетĕп эпĕ сăмаха шутарса.

— Пĕлместĕп. Хам усрамас, анчах килтен кушак татăлмасть. Эп кĕлете çимелли хурса паратăп. Кушакне усрани-и вăл? Шкелет пек çуреççĕ. Çитермесен, выльăха ячĕшĕн усрас-и? Ман пата килсе йăл илеççĕ кушаксем. Кӳршĕ кушаккисем ман килрен хăпмасăр йĕкехӳре банди пек çӳреççĕ, — вăл çурмалла шуралнă мăйăхне пӳрнипе якатать, хĕвелпе тĕссĕрленнĕ кепкине тĕксе хăпартать, унăн кукшаланнă çамки татах пысăкланать.

— Сăлтавне пĕлеймерĕм-ха, — кăштах пӳлетĕп Африкан пиччене. Итлесе пĕтерме тӳсĕмлĕх çитменнишĕн пăшăрхантăм та...

— Май уйăхĕнче Берлинта амантăм. Вăрçă чарăниччен виçĕ кун малтан. Суранĕ те йывăр пулмарĕ ман: осколкă хул кăкĕнчи аша тăпăлтарса кăларчĕ. Вăрçă вăхăчĕ пулсан, фронтри лазаретрах сыватмалла. Сурана çуса çыхса, Тулăри госпиталех ăсатрĕç мана. Икĕ уйăх пек юсарĕç, сывалтăм. Манăн çулхисем салтак кутамкки çакса çӳреççĕ. Салтака яраççĕ пулĕ, теттĕм. Врачсене тав: "Демобилизировать по состоянию здоровья" тесе хут пачĕç, эсĕ çырнă пек "виççĕмĕш ушкăнри чăлах" эппин.

Малалла