Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

— Эпир кам, эпир кам?.. Пире хирĕç тăракан, тăракан.., — çухăрашса пырать шартлама сивĕ кун юр хусе лартнă çуна çулĕ тăрăх аллăран иртнĕ арçын. Хăлаçланать, тайкаланать, çул çине тăрăна-тăрăна каять. Усал сăмахĕсемпе ятлаçа-ятлаçа илет, хушшăн-хушшăн юрă ĕнĕрлеме хăтланать. «Вĕлеретĕп! Эп сире-и?» — такампа ятлаçать.

Тӳнсе кайрĕ те тăраймарĕ, малтанах темĕн мăкăртаткаларĕ, кайран сасси те илтĕнми пулчĕ, кăштах вăхăт иртсен юр лартрĕ, çын курăнми те пулчĕ.

— Ăçта çухалса çӳрет-ши, асатте çулне те çитрĕ, çемйипе пурăнма пĕлеймерĕ. Çемйи чăтайманнипе тухса кайрĕ. Мăнуксем те пысăкланса кайрĕç пуль — кайнă чухне асли те пилĕк çулта çеçчĕ. Мĕнле пурăнаççĕ-ши? Кама хыврĕ-ши ку? Хам çынсемпе ятлаçса-çапăçса курман, кӳршĕсемпе те йĕркеллех пурăннă. Кинпе те — шăкăл-шăкăл. Ашшĕ те çур ĕмĕр хушшинче ман çине те, ачасем çине те алă çĕклемен. Çав тери ачаш пăхрăмăр-ши кăна? Ыттисем йĕркеллĕ çынсемех пулчĕç. Ывăлĕ те, хĕрĕ те çемйисемпе, кӳршĕ-аршăпа та йĕркеллех, ĕçре те хисĕплеççĕ. Ку этем ĕретлĕ пурăнма пĕлмерĕ: çемйи те тухса тарчĕ, куршĕсене те сивĕтрĕ, нимĕнле ĕçре те тытăнса тăраймарĕ. Халĕ ăçта сулланса çӳрет-ши, çанталăкĕ те сивĕ, ӳсĕрскер таçта çул çинче выртмасть-ши? — шухăшласа утрĕ ватă хĕрарăм.

Малалла

Шупашкарăн кӳлли — çутă кӳлĕ,

Çуталать шур хула варринче.

Таçтанах курăнать илĕртуллĕ,

Кăмăл уçăлĕ ун хĕрринче.

Шупашкарăн кӳлли – вăрăм кӳлĕ,

Çутатать керменсен сăн-питне.

Яп-яка ун тавра хывнă çулĕ,

Чуптарать çăмăл кимĕ хумне.

Шупашкарăн кӳлли – тулăх кӳлĕ,

Фонтанран кĕмĕл шыв пĕрĕхет.

Аякран та курмашкăн çын килĕ,

Кӳлĕ уншăн — кĕтмен ĕрехет.

Шупашкарăн кӳлли – янкăс кӳлĕ,

Чĕнтĕрленĕ кĕпер сас парсан

Тĕрлĕ халăх юрри килĕшӳллĕ

Янăрать çыннисем туслăран.

Шупашкарăн кӳлли – хăтлă кӳлĕ,

Хӳтĕлевçĕ-анне пуррипе.

Инçетре те сана унăн пилĕ

Савăнтарĕ пайтах ыррипе.

Хаç папай та Эссепе,

Е Мехмет ятпа çӳретĕн,

Ăсупа та ĕçупе

Çур пин çул тĕлĕнтеретĕн.

Тымару сан хамăрта,

Чăвашран ӳтленнĕ эсĕ.

Вил тăпру – ют масарта,

Ют масар - тутар кĕтесĕ.

Эс тухса мăсăльмана

Ун тĕнне мухтанă, сарнă.

Пĕтĕмпех тăван ялна

Ислама кĕртме пултарнă.

Пулнă эсĕ Меккăра,

Мăхамет çĕрне пуç тайнă.

Стамбула юлса вара

Ăс пухса çынна ăс панă.

Эс каланă: пул ĕçчен,

Чун илемĕ вăл — сăпайлăх...

Кĕнеке те ун çинчен

Эс çырса хăварнă лайăх.

Челепи – сан тĕп яту,

Сулейман патшан ыр хакĕ.

Ятунта – сан хăвату,

Çав хăват – чăваш ахахĕ.

Таврăнсан пăхатăн та –

Аллаха ялу йăлт маннă.

Юлмасан та ялунта

Пулмăн эс чăваш тăшманĕ.

Кам кама пуç çапасси –

Çыннăн ирĕкĕ вăл теççĕ.

Çураçулăх тупасси –

Акă мĕн сăваплă теççĕ.

Эс тахçан хайланине,

Ах, тупасчĕ те вуласчĕ.

Ыр сунса каланине

Халĕ ман ăша хывасчĕ...

Çунсам, çунсам, çурта –

Кӳр хăтлăх кил-çурта.

Çунсам, çунсам, çурта –

Кӳр хăтлăх кил-çурта.

Çунсам, çунсам, çурта –

Кӳр хăтлăх кил-çурта.

Чĕртсемччĕ вăй-хала,

Сирсемччĕ кахала.

Чĕртсемччĕ вăй-хала,

Сирсемччĕ кахала.

Чĕртсемччĕ вăй-хала,

Сирсемччĕ кахала.

Тасал умран, усал –

Çухал, çухал, çухал.

Тасал умран, усал –

Çухал, çухал, çухал.

Тасал умран, усал –

Çухал, çухал, çухал.

Çуртам, хĕвелленсем –

Çывхарччăр тĕллевсем.

Çуртам, хĕвелленсем –

Çывхарччăр тĕллевсем.

Çуртам, хĕвелленсем –

Çывхарччăр тĕллевсем.

Ыр кăмăл, шĕл-кăвар

Ман чунăмра хăвар.

Ыр кăмăл, шĕл-кăвар

Ман чунăмра хăвар.

Ыр кăмăл, шĕл-кăвар

Ман чунăмра хăвар.

Хăватлăрах янра.

Вăй капланать шавах.

Тавах, тавах, тавах!

Вăй капланать шавах.

Тавах, тавах, тавах!

Вăй капланать шавах.

Тавах, тавах, тавах!

Ялтисем ăна Кашта Кули теççĕ. Ку ят аслашшĕнчен тухнă пулмалла. Вал хӳме урлă пĕççисене перĕнтермесĕр сиксе каçма пултарнă теççĕ. Куля вара пуринчен те вăрăмрах, пĕшкĕнсен тӳрленме çур кун кирлĕ. Çӳллĕскерне, илемлĕ пит-куçлăскерне хĕрсем килĕштереççĕ.

Хĕсметрен таврăнсан Куля хĕрсене вайăран сахал мар ăсатнă. Купăс ăста каланăран ун тавра çамрăксем ялан явăннă. Кӳлепипе, илемĕпе тата вăйăçă таланчĕпе Куля пĕлсе усă курнă. Çапах та чĕрере пĕртен-пĕрре Уйкас хĕрĕ Такана Ульки пур. Юмахри пек иртнĕ каçсене Куля тĕлĕкре халь те курать, анчах... Тем пек пĕрлешес тесен те Улька Тăванкасри Сантăра суйласа илчĕ. Ĕмĕтленни сая кайрĕ, юрату сӳнчĕ. Мĕн тăвайăн? Куля хăй айăплă — çулталăк тĕнче касса çӳрерĕ. Яла таврăннă çĕре хĕрĕ качча тухнă! Пĕчĕк пепке те ӳсет иккен Улькан. Сантăра хĕнес шут та пурччĕ Кулян, шухăшларĕ те — мĕн усси? Куля ялта шоферта ĕçлеме тытăнчĕ. Каярахпа авланчĕ. Мăшăрĕпе хĕрпе ывăл çитĕнтереççĕ. Пурте пур пек, пурте çитет пек...

Ял çынни пĕр-пĕринпе тĕл пулатех. Малтанхи юрату та ĕмĕр асра юлать. Уявсенче Куля купăсĕн сассине илтсен Улькан чунĕ тепĕр хут хĕмленнĕ, вăл картишне тухса вăрттăн сахал мар йĕнĕ. Хăйне Сантăрпа тулли телейлĕ туйман-ши? Е ют арçын илĕртӳллĕрех туйăннă-ши? Ăнланса пĕтер-ха юрату вăрттăнлăхĕсене. Ялта ĕç çукпа пĕрех. Арçынсем ирĕксĕрех ушкăнпа пуçтарăнса ют хулана укçа тума каяççĕ. Хăш чухне мĕнле те пулин мыскара пулса тухатех. Акă, Пăра Кирли хыççăн вырăс майри вĕçтерсе килнĕччĕ. Арăмĕпе çуçрен тытса тӳпкелешнине çынсем курнă. Чалăш Лявукĕ, авланман пулин те, паян кунчченех алимент тӳлесе пурăнать. Çапла вĕсем — "шапашкă" çулĕсем.

Малалла

Пин-пин чăвашăн паттăр ар.

Ăçтан йăлтах асра тытар?

Янтуш таврашĕ Çпиритун,

Сана асран ямарĕ чун.

Чăваш ачи, чăваш çинчен

Раççей çынни тĕлĕниччен

Калаçрăн вырăс чĕлхипе,

Яту ян! кайрĕ талккишпе.

Хусан та, Питĕр те, Мускав

Сана каларĕ: тав, мухтав!

Эс Альквист, Регули таран

Тус тупрăн хăв чысу пуртан.

Чăваш кун-çулĕ те юрри,

Йăли-йĕрки – мĕн-мĕн пурри

Çинчен çырса кĕнекере

Хыпар салатрăн Раççейре.

Эс виçĕ халăх ăсĕпе,

Эс виçĕ халăх чĕлхипе

Сăнларăн хамăр пурнăçа.

Чипер кăтартнăшăн уçса

Сана "çыравçă" ятпала

Мухтарĕç ыр сăмахпала.

Хăв тĕллĕнех çутта тухса

Кăтартрăн халăхри ăса.

Çырса хăварнă ĕçусем –

Чăн туслăх тĕслĕхĕ вĕсем.

Ыр вырăссем ал панăран

Çĕклентĕн эсĕ çав таран.

Чăваш пулсассăн та йăваш,

Ĕçре вăл тăрăшать вăш-ваш!

Килет кун-çулĕ инçетрен,

Вăл катăк мар ыттисенчен.

Çакна пĕлтертĕн тĕнчене

Çĕклем тесе ентешсене.

Тав турĕ халăху сана,

Упрарĕ ĕçлĕ сăмахна.

Малалла

Мереченĕм, Мереченĕм,

Эсĕ мар-и вăл Мерчен?

Шурă Атăл çĕрĕнче-мĕн

Эс çĕкленнĕ çĕнĕрен.

Капкасран хăпса хăпарнă

Упранса юлас тесе,

Хĕсĕнсе пытаннă ларнă

Вар-вăрманлă кĕтесе.

Ту тăрне хӳме хăпартнă -

Пик валли кирлех карман.

Вăрманта тупса кăтартнă

Чӳк тума патвар юман.

Сиплĕ ик çăл куçĕ сивĕ, -

Шывсăр пурнăç-и вара?

Шăнкăртатнă тăрă шывĕ

Пĕчĕк ту йĕри-тавра.

Анăç енĕн варĕ урлă

Панă çĕр тăван йăха...

Пурăнма кунта та хурлă

Пулнă, ахăр, халăха.

Тăвансем те хирĕç тăнă,

Вăй илсе каять Сăвар.

Тăшмантан та лекнĕ сăнă,

Арапланнă хан хаяр.

Перс-иран сăмахĕсем

Йышлă пирĕн чĕлхере.

Сĕм авал, тахçан вĕсем

Лекнĕ хамăр çул-йĕре.

Мĕн пирки, мĕн сăлтавпа

Манăçа тухман хальччен?

Халăхри сăваплăхпа

Çирĕп çыхăннă иккен.

Ăраман е Ахриман

Пĕлтерет усал вăя.

Турăран вăл хăраман,

Тепĕр чух пулман ая.

Çавăнпа та хушăран

Çитнĕ Ахăр самана.

Ырă Туррăмăр кайран

Пусарса пырать ăна.

Арамаçă тăвĕсем

Тĕл пулаççĕ халапра.

Турă вырăнĕ вĕсем

Тянь-Шаньре те Кавказра.

Пур сăмах: асат хуçать.

Кĕçĕн Турă йышĕнче

Шутланать-мĕн çав асат.

Сыхчă вăл çын çумĕнче.

Вил тăпри çинчи чартак

/Тăрăллă лутра пура/.

Упранать пирте пăртак.

Вăл та пур-мĕн Иранра.

Асаттесем сĕм авал

Кӳршĕ халăх тĕнĕпе

Пурнăç тытнă-тăр кал-кал,

Улăштарман тепринпе.

Хурасан та Йуçпăхан,

Хапăс, Нурăс, Ахмане...

Çак ятсем те тахăçан

Çитнĕ Атăл тăрăхне.

Малалла

Кама кăна каласа кăтартмарăм пуль, пурте пĕççе шарт та шарт! çапса тĕлĕнеççĕ: "Пулма пултараймасть кун пекки!" Эпĕ калатăп — пултарать! Пултарать çеç мар, чăнах та, çапла пулса тухрĕ.

Çĕнĕ çул умĕн эрне маларах инкек çине синкек йăтăна пуçларĕ: е кухньăра чарма çук шыв юхать, е ванна кранĕ тумлам шыв памасть, е тата туалетра... Каласа та пĕтере-ес çук.

Пĕрре чĕнтĕм сантехнике, тепре... Аранах пĕри килчĕ те ăна-кăна çавăркаласа пăхрĕ.

— М-да, — текелесе пуçне енчен енне сулкаларĕ. — "Резьби якалса пĕтнĕ, çĕннине тупмалла.

— Тархасшăн, юсаса пар ĕнтĕ, — йăлăнтăм эпĕ.

— "Юсаса пар"... Калама çăмăл. Базăра çук, лавккасенче те. Çитменнине тата, укçа вĕт вăл.

— Тархасшăн, кала мĕн чухлĕ тӳлемелле?

Унта пăхрĕ, кунта пăхрĕ, пĕрне пăркаларĕ, теприне. Çамкине шăлса илчĕ те, тьфу, аранах пулчĕ пулас терĕ.

— Пĕррелĕхе "аллăла" та çитĕ. Ас тăвăр, тек ан пăсăр, — тесе хăварчĕ тухса кайнă май.

Тепрер кунран-ши, иккĕрен-ши — каллех тем пăтăрмах сиксе тухрĕ. Тин çеç улăштарнă кран фонтан пек шыв сирпĕтет, нимпе чарма çук. Каллех сантехнике чĕнтĕм.

Малалла

Камăн-камăн юнĕ

Хутшăнман пирĕннипе.

Сăнчăрлать чăвашăн чунĕ

Вĕсене пĕр-пĕринпе.

Пăлхарпа сăварăн

Тĕп хăват парать тесен,

Хамăрпа тăван хасарăн

Вăйĕ те унта иккен.

Кам йăлтах ăнланĕ,

Пĕлĕ çак хутшăнăва?

Перс, авар, эрмен, аланĕ

Лекнĕ çак пăтранăва.

Кунтарах килсессĕн

Вăл татах та пуянрах.

Хыпарлать тăван кĕтесĕн

Ячĕ-шывĕ уççăнрах.

Çармăсĕ, Пăртасĕ,

Мăкшăел те Ирçесем...

Хутăшах кунта тăраççĕ

Вырăспа Тутаркассем.

Пурте чăвашланнă,

Йăлисем йăлт хамăр май.

Малашне мĕскер хăтланĕ -

Пăтрану ытла нумай.

Пăтранать чĕлхемĕр,

Хавшаса вăл çĕнелет.

Кун кунламĕ ĕмĕр-ĕмĕр,

Тăсасси пиртен килет.

Мĕн тери пуянлăх

Пухнă çĕр-çĕр çул хушши!

Тăрĕ упранса яланлăх

Хамăрла çути, ăшши.

Малаша çул хывĕ

Çак еткер те сумлă ят.

Паянхи Чăваш çĕршывĕ

Малаллах-и талпăнать.

Малалла