Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ĕнер хĕвел хĕртетчĕ,

Курăк çунса типетчĕ,

Тусан куçа çиетчĕ,

Çăвар уçас килместчĕ.

Хĕрлĕ чечек çинчи тумлам

Çĕр савăнса хашлатрĕ.

Паян çумăр чашлатрĕ,

Сар чечекĕ калать: «Салам!»

«Упăшки çĕре кĕрсе выртать, вăл вара пĕр куççуль те кăлармарĕ. Чĕресĕр пуль...» — çак сăмахсем чĕререн çĕçĕпе чикнĕн илтĕнчĕç çурăм хыçĕнче. Çамрăк хĕрарăм çаврăнса пăхмарĕ, аллинчи сăмса тутрине çеç пĕтĕм вăйран чăмăртарĕ, куçне шăлчĕ. «Петя вилĕмĕшĕн вăл айăплă», — каллех çак сасă унăн хăлхине кĕчĕ. Акă, тупăк хуппине витрĕç, масар çине пухăннă халăх ахлатрĕ, хĕрарăмсем вара уласах йĕрсе ячĕç.

Тоня вара юпа пек хытса тăрать. Шурса кайнă пичĕ çинче пĕр юн тумламĕ те палăрмасть тейĕн, тăп тытнă тути те кĕл пек кăвакарса кайнă. Юлашкинчен те пулин тупăкра выртакан мăшăрне «каçар» тесе калама вăй çитереймерĕ. Чĕлхи те çаврăнмасть, чĕри çеç юнпа çăвăнать.

Каллех сăмса тутрине куçĕ патне илсе пычĕ çамрăк хĕрарăм, анчах та куççуль тухмарĕ. «Айăплă мар эпĕ, айăплă мар», — пĕтĕм халăх илтмелле кăшкăрса ярасшăнччĕ вăл, анчах та сасси тухмарĕ. Пуçĕ çаврăнса кайрĕ, ӳкес мар тесе тăватă çулхи Катюшăна йăтнă Соня аппăшĕ çумне тĕршĕнчĕ. Тупăкне шăтăка антарчĕç, тăпра ывăтма тытăнчĕç, масар çинче çаплах çынсен хӳхлевĕ тăрать. Тоньăна пуçĕнче вара пĕтĕм кĕске пурнăçĕ тата юлашки виçĕ кун арăш та пирĕш çăврăнчĕ.

Малалла

Ахах-мерчен акса, илемлĕн

Çут Мускавран тухать хĕвелĕм.

Савнăçпала ĕнтĕ çĕр сачĕ

Янăратса юрласа ячĕ.

Ай, ирĕ, ирĕ, çурхи ирĕ! —

Янравлă, уçă, çутă, ирĕк!

Çунат çапать хаваслă шăнкăрч,

Юрлать çăл шывĕ шăнкăр-шăнкăр.

Улмуççисем сурпан сыраççĕ,

Çĕмĕрчĕсем кĕмĕл çакаççĕ.

Çилсем вăштăр-вăштăр вĕреççĕ,

Пыл хурчĕсем сĕр-сĕр сĕрлеççĕ.

Хĕрлĕ çеçке шăлан çурать ав,

Чăпар куккук сиксе автать шав.

Çук-мĕн, сад мар çеçкене ларнă,

Çук, шăлан мар, куккук та мар-мĕн.

Ăна республикăм-çке манăн

Çеçке çурать çапла шăланăн.

Çук-çке, ăна ман çамрăк чунăм

Юрлать, автать çапла куккукăн.

Ахах-мерчен акса, илемлĕн

Çут Мускавран тухать хĕвелĕм.

Юр шывĕ сăрхăнсах пĕтмен чухне

Çурхи çилсен сип-сивĕ пăр йĕппи

Тирет халва пек хăлтă çĕр ӳтне, —

Çавна сире эс систерейĕп-и?

Çуллахи каç, çил майăн ӳпĕнсе,

Пулса çитейнĕ сĕлĕ шерепи

Калать çинçе те хӳхĕм тӳттĕлсем, —

Çавна сире эп илттерейĕп-и?

Ирпе тăп-тăрă сулхăн пĕвере

Кĕрхи хурсен — пĕрин те тепĕрин —

Раснах салху кикакĕ чĕтĕрет, —

Çавна сире эп систерейĕп-и?

Хĕлле — пасарнă ут куç хăрпăкĕ,

Çулти ут тулхăравĕ — пире пит

Астутарать пур чун та пĕр пек, —

Çавна сире эп систерейĕп-и?..

1926. Сиктĕрме

«Çăка çулçи çаврака та,

Мĕн каласа çырнă-ши?»

Çак юрра асра тытатăп

Эп чылай çулсем хушши.

Çуркунне юрсем кайсассăн,

Сарăлсассăн сар çăка, —

Атăл шывĕ пит хавассăн

Илĕртет пур çамрăка!..

Атăл тăрăхĕ — çăкалăх.

Вăл çăкалăхра эпир

Шурă лантăш асăнмалăх

Пуçтараттăмăр ир-ир.

Савăк юрă эс пуçтартăн,

Куртăн та çăка çулçи:

«Çăка çулçи çаврака та

Мĕн каласа çырнă-и?..»

Пурнăç çулĕ пит те аслă...

Çав çăкалăхра эпир

Тĕл пулайрăмăр хаваслăн, —

Сывпуллашрăмăр пĕр ир!..

Эп çăкалăха саватăп,

Шухăшлатăп çулсем хушши:

«Çăка çулçи çаврака та,

Мĕн каласа çырнă-и?»

Суккăр Лаша выльăх картине шыранă,

Аташса ялтан хиреллех тухса кайнă.

Ак суккăрскер ерипе

Пырать аслă хирĕн çулĕпе.

Ăнсăртран такăнса та ӳкет хăш тĕлте,

Ак вăл такăр çулне те çухатрĕ хирте.

Урипеле хайхи çула шыраса,

Пĕрре утать, тепре тăпах чарăнать,

Унтан, хăлхисене тăратса,

Ун-кун итлеме тытăнать.

— Кукка! Кукка! — терĕ кăшкăрса

Çывăхарах выртакан Тилĕ Лашана,

— Эс, чăнах та, кайнă иккен аташса!

Чунтан хĕрхенетĕп эп сана,

Эй, мĕскĕн! Ырă тĕнче çутине,

Курмасăр ирттертĕм ĕмĕрне

Эсĕ çапла суккăр пулнăран

Куççульпех йĕретĕп эп чунтан.

Кукка! Телейлĕ мар-çке эпĕ те:

Акă паян ир яла пырса çитрĕм те

Колхоз анкартине кĕрсенех

Урана хуçтартăм лĕштĕрех.

Ура хуçăлни вăл тарам, ман сана

Леçсе хăварас килет картана.

Итле-ха, Кукка, эпир çапла тăвăпăр:

Утланам та эпĕ сан çине,

Кăтартса кăна пырам хир çулне,

Вара часах яла çитсе тăрăпăр.

— Тавах сана, тавах ырă сăмахшăн,

Атя, утлан! — терĕ Лаши йăвашшăн.

Малалла

Чул турттарасси — çăмăл ĕç мар. Укçине те параççĕ-ха. Ĕçлесе илнĕ укçана пĕтĕмпех çемье сĕтелĕ çине хумарĕ Мишша. Çуррине хăй аллине хăварчĕ. Пĕр кун, Кури вăрмана кайсан, картишĕнче урлă выртана тăрăх çавăрса çӳрерĕ те урама тухрĕ. Тӳнсе кайнă йăмра çине пуçтарăнса ларнă çынсем сăмах-юмах çăмхине сӳтеççĕ. Мишша вĕсем патне пырса ларас темерĕ, анчах ватă çынсен калаçăвĕ унăн хăлхине аванах пырса кĕрет. Кунта вăл Шăхасанти шкулта вĕрентекен Ефим Алексеевич Хусана каяссине пĕлчĕ.

Мишша вăр-вар тумланчĕ те Шăхасана вĕçтерчĕ.

— Мĕнле хыпарпа килтĕн? — ăшшăн йышăнчĕ Ефим Алексеевич ăна.

— Эсир Хусана кайма пуçтарăнатăр теççĕ. Манăн хальхи писательсен хайлавĕсемпе паллашас килет. Авалхи çырусен кĕнекисем пулсан та чăрмантармасть. Вĕсене туянма сире укçа парса ярасшăн эпĕ. Чăрмав кӳмĕп-ши?

Ефим Алексеевич Мишша çине ăшшăн пăхса илчĕ.

— Чăваш ачи çутталла туртăнни сайра тĕл пулать. Санăн пархатарлă ĕмĕтӳ хытă савăнтарать мана.

Мишша кĕсйинчен укçа кăларчĕ те Ефим Алексеевича тыттарчĕ.

— Сывă юлăр эппин. — Хăвăрт тухса кайрĕ Мишша вĕрентекен патĕнчен.

Малалла

Ваттисем çапла каланă,

Аслисем çапла юрланă:

«Тул ани çинчи çума

Хăть хăçан та эс çумла».

Çакă юрра юрлакан

Ĕмĕрне те выç ларман.

Ваттисем çапла каланă,

Аслисем çапла юрланă:

«Сăхма тăран çĕлене

Юраман тет шеллеме».

Çакă юрра юрлакан

Нихăçан та ахлатман.

Ваттисем çапла каланă,

Вăйлисем çапла юрланă:

«Тытăр çапăр кашкăра —

Ырлăх пулĕ хăвăра».

Çакă юрра юрлакан

Ĕмĕрне те хур курман.

Эпир те çаплах калар-и,

Эпир те çаплах юрлар-и!

Аслă Совет çĕрĕнче,

Çут хĕвелĕн ăшшинче

Ĕмĕр-ĕмĕр савăнса

Пурăнар-и ыр курса.

1941-1945

Атăлпа Сĕве хушшисем

Хитре иккен ирхи вăхăтра,

Пурçăн çунат çупса кайăксем

Çут хĕвеле кĕтнĕ вăхăтра,

Ылтăн уйра маттур çамрăксем

Хĕрсе тулă вырнă вăхăтра.

Атăлпала Сĕве хушшисем

Хитре иккен кăнтăр кӳлĕмре,

Çӳл тӳперен хĕвел шăрçисем

Йăлтăр-йăлтăр çунă кӳлĕмре,

Комбайн умне ларса çамрăксем

Çырла шывĕ ĕçнĕ кӳлĕмре.

Атăлпала Сĕве хушшисем

Хитре иккен каçхи вăхăтра,

Сар кайăк пек Ильич ламписем

Клуб садĕнче çиçнĕ вăхăтра,

Баян-купăс тăсса çамрăксем

Тăрăс-тăрăс сикнĕ вăхăтра.

Утă вăхăчĕ. Кун янкăр,

Саплăксăр сенкер тӳпе.

Янраса тăрать уçланкă

Çавасем чашлатнипе.

Хурăн тăршшĕпе чупаççĕ

Кăткăсем ик çулпала.

Сĕм вăрманăн тимĕрç лаçĕ,

Янратать, ав, сунтала.

Матрӳшке пиçсе вĕрерĕ —

Вăрманти чи тутлă чей.

Пылласа ларса ĕçер-и

Пĕтĕм кăмăл туличчен!

Ĕшенсе канма выртсассăн,

Илтĕн çĕр сывланине.

Çăлтăр çумăр пек çăвассăн

Туйăнĕ вăрман çине.

Милĕкпе эс улăштарăн

Минтере те тӳшеке.

Матрӳшке каллех тултарăн

Тĕтĕмленнĕ чейнике.