Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

I

Йĕри-тавра сĕм вăрман. Çил улать, йĕрет. Вăрман хĕрнчи сăрт çинче ватă юман хаяррăн шатăртатса ларать; сăрт айĕнче çырма хĕрĕнче пĕчĕк лаçсем сапăнса ларнă. Ухилле мучи кил картне çӳллĕ хӳмепе хӳсе çавăрнă; кил варĕнче пĕчик чӳречесемлĕ хура пӳрт ларать.

Шап-шурă ватă Ухилле пӳртĕнчен тухса çӳренĕ чух яланах сăрт çинчи юман еннелле шикланса пăхса хăй пуçĕ тĕлĕшшĕн сасăпа шухăшлать: «Эх, самана, самана, ваттисен йăлине пăраха пуçларĕç. Эй, авал, халăх карласа кашни çĕн уйăхăн ватă юман петне пуçтарăначчĕ, халь çулталăкра пĕр-иккĕ пуçтарăнкалаççĕ. Манчĕç сана, аслă Киремет, манчĕç!» Çапла мăкăртатса çӳрет сухал айĕнчен ватă Ухилле.

Пӳртре авланнă ывăлĕ Сӳхепи ĕçлĕхсĕрленсе выртать, сайраран анчах арăмĕпе харкашма тăрать.

— Ĕçлесчĕ, Сӳхепи, ĕçлесчĕ, — тет час-часах ватă Ухилле мучи ывăлне. — Чир-чĕр çакланчĕ, вил-мĕн тыттăрĕ пулсан, чӳк туса çырлахтарар пуль. Аслă юман петне кайса тасаттарар-и, тен!

Сӳхепи сиксе тăрать те ватта чарсах лартать:

— Ват супнă, киремет, киремет. Акă вырăссем шăнкăравсемпе шанкăртаттарса килсен, куланай ăçтан тупса парăпăр-ха. Чӳк тăвас, çырлахтарас! Тияк хулăпа çунтара пуçласан — чӳк тăвăн — лайăх!

Малалла

Чи хăрушă та юнлă çуй пулчĕ вăл ахăр,

Вăхăт витĕр паян та килет йывăр ахрăм,

Кăн-кăвак тӳпере явăнать пек çăхан.

Вилнисем, эсĕр куç умĕнчех ак тăратăр —

Мрамор палăк çинче хушаматăр та ятăр:

Никама та манман, нимĕн те манăçман...

Çĕнтерӳçĕсем çитрĕç — телейлĕ те шавлă,

Куçсăр, сусăр, чăлах, кам урасăр — туяллă.

Хисеппе чап çинчен ун чухне шутламан.

Юхăнса çитнĕ хуçалăха çĕнетесшĕн

Тăрăшаççĕ хăйсемшĕн те пуç хунисемшĕн:

Никама та манман, нимĕн те манăçман.

Юлашки вăрçă пулĕ тесе ĕмĕтленнĕ,

Малашне ырă çеç пуласса пит ĕненнĕ,

Усала тĕнчере имĕш вырăн юлман.

Çук: паян ывăл-мăнукĕсем юн тăкаççĕ,

Вĕсене авалхи йăлапа пытараççĕ:

Никама та манман, нимĕн те манăçман.

Шел, чакать кунсерен çĕнтерӳçĕсен шучĕ —

Пĕтерет ватлăх та манайми вăрçă вучĕ,

Эсĕр йĕрсĕр çапах çĕр çинчен çухалман.

Мучи-кинемейсем, яланах асра юлтăр,

Ĕçĕрпе ĕмĕре пыракан юрă пултăр:

Никама та манман, нимĕн те манăçман.

Анне чĕри... Мĕнле-ши вăл? Курасчĕ.

Мĕнпе ăна пулать танлаштарма?

Пĕрре çеç алăпа тытса пăхасчĕ

Те — вĕренесчĕ юйкăн юратма.

Анне чĕри... Унтан хĕрӳ вут çук-тăр

Çак уйăхлă, хĕвеллĕ тĕнчере.

Кисрентĕр çĕр, пăр çаптăр, çумăр çутăр —

Мĕн сӳниччен вăл хĕм парать пире.

Анне чĕри... Тĕреклĕ тӳсĕм кирлĕ

Пĕр канăçсăр та вăрăм ĕмĕрте

Тӳсмешкĕн, çиçĕм çирӳçи пек, пирĕн

Хуйха, йăнăшсене те сехмете.

Анне чĕри... Черчен, аманчăк, варлă,

Çын чăмăрĕ пек, ылтăн чăмакки.

Пурăнăçра пулас çук вут-кăварлă

Чĕрешĕн — ик айкки те тăвайкки.

Эс халăх юнĕпе сăрланнă,

Аслă революци кунĕнче,

Ун чух мул сăнчăрĕ арканнă,

Çĕн кун çуралнă çĕр çинче.

Хĕп-хĕрлĕн варкăшса çĕклентĕн

Пит паттăр çирĕп алсенче;

Хаяр çапăçура çĕнтертĕн, —

Ялан эс вĕлкĕш мал енче!

Нева çинчен «Аврора» залп парсан,

Пуçланчĕ ирĕк çĕне самана.

Çунатланать чĕремçĕм — асăнсан,

Телейлĕ кун çĕклентерет чуна.

Çĕн пурнăçăн çулне кăтартрĕ Ленин,

Çак çул вăл—коммунизм çулĕ.

Чĕр вăй парса тăран çап-çут хĕвеллĕн

Çуталчĕ халăхсен кун-çулĕ.

Ĕлĕк асаттесем, вырăс таврашне курсан, кĕлет айĕсене тарса кĕнĕ, кистенсем хатĕрленĕ, тискер вырăссем çинчен хальхи ватăсем те час-часах каласа кăтартаççĕ. Халĕ те, ирĕк саманара, вырăссем, чăваша курсан: «Ха, чувашленок пырать», — тесе, пӳрнесемпе кăтартса мăшкăллаççĕ. Авалтан вĕреннĕскерсем, халĕ те пире пусмăрлас шухăша ирĕккĕн пăрахасшăн мар курăнать. Çĕнĕ йĕркепе вĕсем пирĕн çине чăваш тесе пăхни халиччен палăрмасть-ха. Ăçта килчĕ унта чăвашсене вырăссем «вĕлерес» тесе калаçаççĕ. Нумай пулмасть Елчĕкре (Тетĕш уесĕ) вырăс салтакĕсем виçĕ чăваша вĕлернĕ, вунпĕрĕшне амантнă. Вырăссем пирĕн чăваш нумĕрне хирĕç те нумай кăшкăрчĕç, вĕсен хаçачĕсем те пире хирĕç. Крыленко приказĕпе пирĕн чăваш пулкки тума та çук. Хусан кĕпĕрнинчи управри вырăссем «Хыпара» та укçан пулăшасшăн мар. Тин мар ĕнтĕ, вырăса авалтан пĕлетпĕр. Хура-шур нумай куртăмăр, нумайранпа вĕсенчен мăшкăл чăтатпăр. Чăвашсем, вăхăт çитет ĕнтĕ чĕлпĕрсене хамăр алла илме! Вăхăт çитет, куçсене уçас ĕнтĕ!

Кун пек кутсăр-пуçсăр саманара, пĕтĕм вырăс халăхĕ урса кайнă чух, пирĕн чăвашсен хамăр юратнă пуçлăхсенчен чăваш тӳре-шари тусан питĕ аван пулĕччĕ. Вырăс кăларнă йĕркепе мар, хамăра килĕшекен йĕркепе пурăнасчĕ. Вырăссем халь хамăр укçанах пире кирлĕ çĕре парасшăн мар пулса, пирĕн чăвашăн куланай укçине вырăс аллине ăсатас марччĕ те, хамăр пĕлнĕ пек, вырăссенчен ыйтмасăр, усăллă çĕре ярасчĕ. Чăваш пулкки тăвасчĕ. Çаплаччĕ те... анчах пирĕн вăй çук. Хальхи саманара пĕтĕм вăй укçара. Укçа пур — вăй пур, укçа çук — вăй та çук. Çавăнпа пирĕн вĕреннĕ çынсем, чăвашăн та вăй пултăр тесе, Чăваш Тĕп Хысни уçрĕç. Вăл Хысна епле укçасенчен пулассине эпир пĕлетпĕр. Чăвашра ырă çын нумай. Кăмăлпа панă укçасенчен тата ытти укçасенчен Чăваш Тĕп Хыснине тума пулать. Анчах Тĕп Хысна валли укçа тата çакă майпа тупсан, аван пулассăн туйăнать.

Малалла

Çут çанталăк сана парнеленĕ

Вут сăмах, шĕл-кăварлă чĕре.

Çутине çех тем вăл шелленĕ,

Çамрăклах эсĕ кĕнĕ çĕре.

Сăввусем сар хĕвел пек хĕрӳ,

Ĕмĕрсен тăвăлне те тӳсеççĕ.

Апла эс пирĕнпех, ма тесессĕн

Вĕсенче – сан кăварлă чĕрӳ.

1969, чӳк.

Час çырманшăн ан кӳрен.

Эсĕ асăмрах та,

Уй-хирте халь кунсерен

Эп çыру çыратăп.

Плугăм – ручка. Çĕр – тетрадь.

Çут хĕвел – сип шывĕ.

Кил курма. Тен, кин тăвать

Ылтăн хум çĕр-шывĕ?

Пуçтах ут пек пуç ухса

Пуплешсен сар пусă,

Çырăва хире тухса

Вулăн, савнă тусăм.

1969, юпа.

Кăткă – васкаса ĕçлетĕр.

Шăпчăк – юрă кĕвĕлетĕр.

Сар хĕвел çутаттăр. Йывăç ӳстĕр,

Çил тухсассăн вăл кĕрештĕр, тӳстĕр –

Çавăн пек саккунĕ çут тĕнчен.

Çавăн пек вăл пулнă ĕлĕкрен.

Çын тени ĕçре вăй хутăр,

Çĕр питне вăл сад пек тутăр,

Пурнăçа, хăй çĕр-шывне юраттăр.

Тапăнсан тăшман – çапса аркаттăр.

Çавăн пек калатчĕ асатте.

Ваттисен сăмахĕ – пирĕнте.

Маншăн халь вĕсем чĕрĕ пулсан

Асатте е атте пулмаллаччĕ.

Урампа иртнĕ чух пуç тайса

Вĕсене манăн çул памаллаччĕ.

Анчах çук халь вĕсем… Пулас çук…

Йĕрсем çеç хăйсем хыççăн хăварнă.

Тен, пĕр паттăр пуçне хунă чух

Ун ĕçне вĕçлеме эп çуралнă?

Кĕрхи çимĕç пулса татăлаççĕ

Ман çулсем. Чĕрĕк ĕмĕр хыçра.

Ачаран эп тытатăп асра,

Вилнисем ĕмĕр çамрăк юлаççĕ!